Η Επιμέλεια των Επιμελητών

Ομ. Καθηγητής Ψυχιατρικής Παν. Αθηνών κ. Θανάσης Τζαβάρας

...(*)

Η παρουσία μου σήμερα εδώ, σε αυτή την ημερίδα με τον παράδοξο για τη δικιά μου φιλοσοφία, τίτλο «Πέραν από τα φύλα: Ζητήματα ισότητας γονέων στην ανατροφή των παιδιών», οφείλεται κατ’ αρχήν στην αγάπη και την τιμή που μου κάνει ο φίλος μου Βασίλης Φούσκας να με καλεί μεταξύ σας και στο γεγονός ότι, υπό την ιδιότητά μου του ψυχίατρου και ψυχαναλυτή, παρέστη πλειστάκις και πολλάκις η ανάγκη να επιμεληθώ και να συνοδεύσω γονείς, οι οποίοι για έναν οποιοδήποτε λόγο -χηρεία, χωρισμός ή και μακρόχρονη απουσία- είχαν την μονήρη φροντίδα παιδιού ή παιδιών. Άλλοι, πιο αρμόδιοι από εμένα- απ’ ότι βλέπω στο πρόγραμμα-πρόκειται να ασχοληθούν με τα κοινωνικά και νομικά πλαίσια της κατ’ επιλογήν ή καθ’ υποχρέωση μονογονεϊκής οικογένειας, αλλά θα πρέπει να σας δώσω κάποια ιδέα από πού έλκω την ανάγκη να δίνω τον τίτλο για αυτή την μικρή παρέμβαση «Επιμέλεια των επιμελητών».

Η ιδεοψυχαναγκαστική κατονομασία από νομικούς, δικαστικούς και ψυχολογικούς φορείς της έννοιας της επιμέλειας του παιδιού, μας οδηγεί πριν απ’ όλα να διερευνήσουμε περί τίνος πρόκειται, για ποια εποχή και για ποια κοινωνία. Δεν είναι μυστικό για κανέναν ότι τώρα, στην αρχή του 21ου αιώνα, και η ελληνική κοινωνία έχει εισέλθει στη φάση όπου οι παραδοσιακές σχέσεις γονεϊκότητας έχουν γίνει, συν τω χρόνω βέβαια, σχέσεις συζυγικές. Λεγμένο λίγο διαφορετικά, ενώ το μοντέλο όπου μια γυναίκα και ένας άντρας συνάπτουν γάμο με στόχο τη δημιουργία οικογένειας, είναι ένα μοντέλο που έχει το βλέμμα στραμμένο προς το παρελθόν και τις παραδοσιακές αρχές της οικογένειας, το μοντέλο των συζύγων, όπου η ελεύθερη συμμετοχή, ανεξάρτητα νομικής μορφής, στρέφει τη φροντίδα του προς τη δημιουργία ενός μέλλοντος, μέλλον το οποίο μπορεί να εμπεριέχει και παιδιά, είναι απόρροια της αμφισβήτησης του παραδοσιακού μοντέλου της ευρείας οικογένειας και συμπεριλαμβάνει κατ’ ανάγκη αμφισβήτηση πολλών παραδοσιακών αρχών, αλλά κυρίως μια ριζική αλλαγή του ρόλου της γυναίκας. Έτσι το πρωτείον της εξ αίματος συγγένειας αντικαθίσταται από το πρωτείον του έρωτα και της κατόπιν ελεύθερης επιλογής σχέσης μεταξύ συζύγων. Αλλά και μιας ελεύθερης σχέσης που μπορεί συν τοις άλλοις, να παύσει να υπάρχει. Έτσι, κατά τη χρήσιμη έκφραση, η σίγουρη, σταθερή και ιεραρχημένη παραδοσιακή οικογένεια έχει δώσει θέση σε αυτό που ονομάζεται πλέον, αβέβαιη οικογένεια.

Περιττό να λεχθεί υπαινικτικά και το γεγονός ότι αποτέλεσμα της αλλαγής αυτής της νοοτροπίας είναι και η αύξηση της τεκνοποίησης εκτός γάμου και η σχετική ευκολία με την οποία ένα ζευγάρι μπορεί, όταν το επιθυμεί, να χωρίσει.

Έτσι είμαστε μπροστά σε ένα καινούργιο κοινωνικό φαινόμενο, ενδιάμεσο υποθέτω προς μια επόμενη εξέλιξη, που είναι το φαινόμενο που μας έχει συγκεντρώσει σήμερα εδώ, και το οποίο αποτελεί την κατά νόμον αποκλειστική επιμέλεια ενός παιδιού από τον ένα ή τον άλλο γονιό. Πέραν από τα νομικίστικα και άλλα σχετικά επιχειρήματα, θα πρέπει να τονιστεί ότι η γενική κοινωνική συμπεριφορά διέπεται συχνά και από ψευδοψυχολογικές υπόρρητες θεωρίες, όπως το πιο κάτω ανέκδοτο, που λέει χαρακτηριστικά:

Στο δικηγόρο, πηγαίνει το ζεύγος των γηραιών συζύγων, 85 ετών ο άνδρας και 80 ετών η γυναίκα, και του ζητάνε να βάλει μπρος τη διαδικασία του διαζυγίου τους. Ο δικηγόρος έκπληκτος τους λέει «ρε παιδιά, τι σας έπιασε ξαφνικά μετά από 60 χρόνια γάμου, να ζητάτε διαζύγιο;». Και οι δύο εν ενί στόματι και μιά καρδία του λένε: «περιμέναμε να πεθάνουν τα παιδιά για να μην τα πληγώσουμε».

Ας έρθουμε όμως στην ιδέα περί «επιμέλειας των επιμελητών». Η βασική θεωρητική και πρακτική μου αναφορά σε αυτό το σημείο είναι η έννοια της θεραπείας και εποπτείας των θεραπευτών και της φροντίδας των φροντιστών. Εδώ και δεκαετίες έχει προκύψει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ζήτημα. Δεν φτάνει το να έχεις εκπαιδευμένους θεραπευτές ή αφοσιωμένους φροντιστές ή επιμελείς επιμελητές, χρειάζονται όλοι αυτοί και επί πλέον μία παρουσία -δες βοήθεια- από τρίτους συντελεστές που τους υποστηρίζουν στις ενέργειες της θεραπείας, φροντίδας ή και επιμελητείας. Για το θέμα της εποπτείας των θεραπευτών δεν θα καθυστερήσω σήμερα σχεδόν καθόλου, καθότι είναι ένας χώρος ιδιαίτερα εξελιγμένος και με πολλές θεωρητικές και πρακτικές προτάσεις. Αντίθετα, αυτό που έχει προκύψει τα τελευταία χρόνια είναι η έννοια της φροντίδας των φροντιστών, δηλαδή των ανθρώπων που είτε από ηθική υποχρέωση, είτε από επαγγελματική ενασχόληση, ασχολούνται με συνανθρώπους μας, οι οποίοι έχουν ανάγκη ιδιαίτερης φροντίδας. Υπονοώ τους γέρους, τους πολυτραυματίες, παιδιά με νοητική ή σωματική στέρηση, κλπ., κλπ. Η παλιά καλή εποχή, όπου η αυτοθυσία και η στέρηση επέτρεπαν ως ηθικοπλαστικά και χριστιανικά πρότυπα να καλύπτονται οι φροντίδες ανθρώπων που έχουν ειδικότατες ανάγκες, έχει παρέλθει. Τώρα καλούμαστε να φτιάξουμε ένα πλέγμα ανθρώπων και υπηρεσιών, όπου κάποιος τρίτος συντελεστής –το κράτος ή οι προνοιακές δομές αυτού- υποστηρίζουν τους φροντιστές και τους επιτρέπουν να αντέχουν τη συνήθως μεγάλη δυσκολία στο έργο τους και να έχουν τις οποιεσδήποτε υλικές και κυρίως ηθικές ανταμοιβές.

Σε μια επίσκεψη που μια ομάδα ειδικών από την Ελλάδα κάναμε τον προηγούμενο Ιανουάριο στη Νάντη της Γαλλίας, βρεθήκαμε μπροστά σε ένα θαύμα φροντίδας. Ένα πολύπλοκο σύστημα φροντίδας, κυρίως των κρανιοεγκεφαλικών κακώσεων. Είδαμε παθόντες να είναι περήφανοι γιατί μπορούν να εκμεταλλευτούν τις όποιες υπολειπόμενες ικανότητές τους και προσωπικό περήφανο για την οικονομική και ηθική απόδοση του έργου του. Να τονίσω ότι το σύνολο σύστημα που αφορά την ευρύτερη περιοχή της Νάντης λειτουργεί σε συνεργασία μεταξύ κρατικής μέριμνας και ιδιωτικής πρωτοβουλίας.

Ας έλθουμε, λοιπόν, στην επιμέλεια. Θα σας πω και πάλι μια άλλη πραγματική ιστορία. Η Βαλ. γεννήθηκε την επαύριο των γεγονότων του Μάη του ’68 από μια ανύπαντρη μητέρα, φοιτήτρια τότε ψυχολογίας, η οποία είχε πάει κάποιες φορές με τον λατρευτό της δάσκαλο. Ήταν αφελής και ούτε προφυλάξεις πήρε, ούτε διεκδίκησε το οτιδήποτε από τον πατέρα της Βαλ. Είχε τέτοιο πρόβλημα που δεν κατάλαβε καν ότι είναι έγκυος , παρά μόνο στον έκτο μήνα της κύησής της κι έτσι δεν πήρε είδηση ότι άρπαξε ερυθρά στην κρίσιμη περίοδο των τριών πρώτων μηνών της κύησης. Η Βαλ. γεννήθηκε πρόωρη, ελλιποβαρής και έπασχε από καρδιοπάθεια, ηπατοπάθεια, κώφωση και επιληψία. Συν τω χρόνω δε, απεδείχθει ότι παρουσίαζε και μια σαφή νοητική υστέρηση. Δεδομένης της ψυχοπαθολογικής προδιαγραφής της μητέρας, ο πατέρας δεν έμαθε ποτέ για την ύπαρξη αυτού του παιδιού και ευτυχώς που η οικογένειά της έδειξε κατανόηση στο «ατύχημά» της και την περιέβαλαν με αγάπη και έντονη συμπαράσταση. Η μητέρα της Βαλ. είχε την κατ’ ανάγκη μοναχική ευθύνη και επιμέλεια της κόρης της. Η οικογένεια συμπαραστάθηκε με την παρουσία της, αλλά κυρίως με την οικονομική της συμμετοχή και άρχισε η οδύσσεια της μητέρας και της κόρης μέσα, λοιπόν, στη ζωή, υπό το κράτος ιδιαίτερα δυσμενών σωματικών και ψυχικών συνθηκών.

Η μητέρα της Βαλ., επιμελήτρια κατά τους όρους που χρησιμοποιώ εδώ, είχε την συνεπιμέλεια με την οικογένεια και κυρίως την «μητρική» επιμέλεια από το γαλλικό κράτος. Θα ήταν κουραστικό, αλλά και συγκινητικό να σας περιέγραφα την εξέλιξη αυτού του παιδιού. Η μητέρα μπόρεσε και εργάστηκε επαγγελματικά ως ψυχολόγος, τη δε φροντίδα της Βαλ. την ανέλαβαν τα ποικίλα θεραπευτικά και εκπαιδευτικά συστήματα που διέθετε το κράτος. Την τελευταία φορά που είδα τη Βαλ. πάνε 15 χρόνια, δηλαδή όταν ήταν 25 χρονών. Η Βαλ. ήταν μια μεγάλη κοπέλα, αυτόνομη, διέθετε επάγγελμα –είχε γίνει κηπουρός- και ζούσε ανεξάρτητα από τη μητέρα της και την οικογένειά της. Να περίπου τι μπορούμε να φανταστούμε ως επιμέλεια των επιμελητών.

Μην πάει ο νους σας κατ’ ανάγκη ότι μιλάω αποκλειστικά και μόνο για κρατική πρόνοια, αν και τα μοντέλα τα οποία διαθέτω στο νου μου είναι δυτικοευρωπαϊκά μοντέλα, όπου είτε η φροντίδα των παιδιών, είτε η επιμέλεια των επιμελητών είναι επαρκώς και κρατικά θεσμοποιημένα, είτε τούτο από τη λειτουργία των παιδικών σταθμών, είτε τούτο από τη λειτουργία των ολοήμερων σχολείων, κλπ., κλπ., έτσι ώστε ένας επιμελητής, μητέρα ή πατέρας, που έχουν την φροντίδα ενός ή περισσότερων παιδιών, να μπορεί να έχει πλήρη και ολοκληρωμένη επαγγελματική ενασχόληση. Κατά συνέπεια, το σύνθημα ότι τα παιδιά έχουν δικαίωμα να έχουν δυο γονείς είναι ένα σωστό σύνθημα, αρκεί να υπάρχει και το συμπληρωματικό σύνθημα κάποιοι θα πρέπει να φροντίζουν και να επιμελούνται των επιμελητών.

Τα προβλήματα που συναντάμε στην επαγγελματική μας ενασχόληση είναι απελπιστικές ψυχικές καταστάσεις και αδιέξοδα, όπου - συνήθως- μια γυναίκα που έχει να μεγαλώσει ένα ή δυο παιδιά, συγχρόνως πρέπει να εργάζεται για να μπορεί να καλύπτει τις οικονομικές ανάγκες και ένας πατέρας αδιάφορος ή αποκλεισμένος να βλέπει από μακριά τα παιδιά του και να μην μπορεί να αναπτύξει την οποιαδήποτε συναισθηματική σχέση με αυτά. Αυτό που προσπαθώ να πω είναι ότι η απλοϊκή απόφαση περί δήθεν νομικώς και ψυχολογικώς ορθού να αναλαμβάνει ο ένας γονιός περισσότερο από τον άλλο την επιμέλεια των όποιων παιδιών επί μη υπάρξεως συμβίωσης, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια κακώς νοούμενη κοινωνική ορθοπεδική, ενώ χωρίς καμία αμφιβολία θα μπορούσε να υπάρχει, κυρίως με την παρουσία τρίτου συντελεστή, είτε κρατικού, είτε ιδιωτικού, μια αρμονική –στο μέγεθος του δυνατού- συνευθύνη και των δυο γονιών για την ανατροφή των παιδιών. Αυτή η παρουσία του τρίτου παράγοντα δεν ισχύει μόνο επί χωρισμένων ζευγαριών, αλλά ισχύει εξίσου για τις περιπτώσεις χηρείας, απομάκρυνσης ή ακόμη και μονογονεϊκής οικογένειας.

Κυρίες, κύριοι, δικαίως μας απασχολεί σήμερα το πρόβλημα, όπως το θέτετε, περί ζητημάτων ισότητας γονέων στην ανατροφή των παιδιών. Η έννοια της ισότητας, έτσι όπως έγινε σύνθημα ήδη από την εποχή της γαλλικής επανάστασης, έχει κάνει πολύ καλό στην εξέλιξη της δυτικής κοινωνίας, αλλά έχει κάνει και πολύ μεγάλη ζημιά. Ο τίτλος του συμποσίου, πέραν από τα φύλα, στηρίζεται στην ψευδαισθησιακή, μεταμοντέρνα άποψη, ότι μπορεί να υπάρχει ισότητα των φύλων. Η ισότητα των φύλων είναι μια απατηλή επιδίωξη. Τα φύλα θα παραμείνουν πάντοτε βιολογικά και κυρίως κοινωνικά καθοριζόμενα. Έτσι το μόνο πράγμα που μπορεί να είναι επιδίωξή μας, δεν είναι τα φύλα να είναι ίσα, αλλά να είναι όμοια ως προς τα δικαιώματα , τα καθήκοντά και τις υποχρεώσεις τους. Είναι η δημοκρατία των ομοίων που καθόρισε τη δυτική κοινωνία και όχι η ψευδαισθητική επιδίωξη μιας οποιασδήποτε ισότητας.

Εύχομαι κάποτε, με τη βοήθεια οπωσδήποτε του νόμου, αλλά κυρίως με την αλλαγή της νοοτροπίας στην κοινωνία μας να σταματήσει η μεν γυναίκα-μητέρα να θεωρείται δουλικό των φαντασιώσεων αναπαραγωγής μιας κοινωνίας και ο άντρας-πατέρας να θεωρείται σπερματοφόρος και χρηματοδοτικός μηχανισμός αποκλειστικά.

Θανάσης Τζαβάρας

 Ιανουάριος 2009

 

(*) Απομαγνητοφώνηση της εισήγησης του Καθηγητή κου Θ. Τζαβάρα στην ημερίδα ΓΟΝ.ΙΣ "Πέρα από τα φύλα.Ζητήματα Ισότητας γονέων στην ανατροφή των Παιδιών" Α'Θεματική Ενότητα.2009-1-21


Τα δικά σας σχόλια

Ο ΓΟΝ.ΙΣ. δημοσιεύει όλα τα σχόλια που αναρτούν οι επισκέπτες και είναι σχετικά με το περιεχόμενο της συγκεκριμένης ιστοσελίδας Δεκτές είναι οι όλες οι απόψεις, ακόμη και όσες είναι αντίθετες με την φιλοσοφία, την εμπειρία και την γνώση του ΓΟΝ.ΙΣ. Όμως διατηρούμε το δικαίωμα να απορρίψουμε όσα σχόλια περιέχουν συκοφαντικό ή υβριστικό περιεχόμενο, καθώς και όσα σχόλια συστηματικά υποθάλπτουν το έργο του ΓΟΝ.ΙΣ.







Ακολουθήστε μας...


210 3251850

697 2755552

info@gonis.org.gr